Racisme is een zonde – en zondaars zijn we allemaal

Het weer oplaaien van het racismedebat laat zien dat we nog steeds het concept van zonde nog hebben. Echt waar, zonde? Ja. Zonder dit concept kunnen we de BLM-beweging niet goed begrijpen.


Theo Hobson (1972) is een vooraanstaand Brits theoloog die zich regelmatig meldt in het publieke debat. Hij schreef o.a. Reinventing Liberal Chritianity (2013) en God Created Humanism (2017). In samenwerking met Rick Benjamins (red.) verscheen Theo Hobsons gelovig humanisme. Christelijk geloof en seculier denken (Skandalon 2019).


In het verleden gingen protestbewegingen hand in hand met eisen voor verandering van wetgeving of overheidsbeleid. Ban de bom, homorechten, overwin het kapitalisme, en ga zo maar door. De BLM-beweging komt voort uit frustratie: zij weet dat er al wetgeving bestaat om discriminatie uit te bannen, maar ervaart die als volledig ontoereikend. Want zulke wetgeving kan het systemische racisme niet uitroeien dat zich genesteld heeft in de gedachten van de meerderheid. Zij bestempelt de liberale benadering als te algemeen, te weinig veroordelend en te veel laissez-faire. Ergens doet haar radicalisme denken aan de onverzoenlijkheid van het marxisme, al ontbreekt het concrete doel van een revolutie. En onbewust doet het een meer religieus wereldbeeld herleven: mensen moeten worden beoordeeld op wat er omgaat in hun hart. Als je niet verlangt naar raciale rechtvaardigheid en dit verlangen niet op de juiste vrome wijze tot uitdrukking brengt, ben je medeplichtig.

Maar wanneer een seculiere beweging religie na-aapt, creëert zij doorgaans een vernauwde kopie van het origineel. Door hoog in te zetten op één vorm van immoraliteit, creëert de BLM- beweging een twijfelachtige scheidslijn tussen de zuiveren en de onzuiveren. Het impliceert dat mensen die vrij van racisme zijn, omdat ze er zelf slachtoffer van zijn of anders wel hartstochtelijk die kant kiezen, in het algemeen moreel superieur zijn. Op dit punt is godsdienst vanouds beslist een stuk wijzer in zijn verkondiging dat we allemaal zondaars zijn, ook als we fanatiek het ene of het andere aspect van moraliteit hooghouden. Zelfs als we geen waarneembare schade veroorzaken, zijn we geneigd het kwade te doen. We worden erdoor aangetrokken. Onze harten zijn niet zuiver. Dit realisme dempt het fanatisme van religieuze moralisten, in theorie althans: het herinnert hen eraan dat zij dezelfde soort impulsen delen die resulteren in de immoraliteit die ze in anderen veroordelen.

Voor de fanatieke BLM-er klinkt dit ontwijkend en zelfgenoegzaam. Zeg je eigenlijk niet, als je beweert dat we tot op zeker hoogte allemaal schuldig zijn, dat er niet veel hoeft te veranderen? Nee dus. Een snelle blik op de geschiedenis leert dat de belangrijkste bestrijders van slavernij en racisme tegelijk geloofden dat racisme een zonde is en dat zij zelf zondaars waren. Is dat niet met elkaar in tegenspraak? Nee, want zij zagen zonde in een weidser perspectief dan dat van een bepaald moreel kwaad. Ze beschouwden slavernij en racisme als manifestaties van menselijke zonde die bestreden moeten worden. Maar ook zagen ze dat de wortel van dit kwaad hardnekkig zou blijven bestaan. Want mensen zijn nu eenmaal hebzuchtig, trots, eenkennig en hongerig naar elke beschikbare aanspraak op superioriteit.

Volgens mij is dit de enige echt samenhangende benadering van racisme. We hebben de taal van de zonde nodig om er iets van te begrijpen. Dat betekent dat ik het voor de helft eens ben met fanatieke BLM-ers. De gangbare liberale moraal voldoet inderdaad niet – die zegt dat het enkel gaat om het al dan niet overtreden van de wet. Zolang je de wet respecteert, kun je niet echt racistisch zijn. Maar zo werkt het natuurlijk niet.

Je kunt de wet respecteren en beledigend taalgebruik zorgvuldig vermijden, maar nog altijd vage racistische vooroordelen koesteren en daarmee bijdragen aan het racisme dat algemeen in de samenleving aanwezig is.

Dit is zonder meer de realiteit voor de meeste witte Britten: we hebben talloze licht racistische vooroordelen met de moedermelk van onze cultuur opgezogen, en we zijn maar gedeeltelijk in staat ons hiervan te bevrijden. We kunnen deze restanten ook niet helemaal verwerpen, aangezien ze subtiel verweven zijn met al het andere dat ons maakt tot wie we zijn. Racisme is een virus dat we niet compleet kunnen isoleren en afweren. Maar we kunnen en moeten proberen dit overerfde racisme te verwerpen, in het besef dat het nooit geheel uitgeroeid kan worden. Het is naïef als fanatieke BLM-ers van ons eisen absoluut antiracistisch te zijn. Dit leidt tot een lelijke vorm van morele verhevenheid waarin we geneigd zijn onze eigen goedheid te bewijzen door anderen van kwaad te beschuldigen. En het is naïef van lichtgeraakte conservatieven om elk mogelijk spoor van racisme in zichzelf te ontkennen, of te doen alsof de schuld eenzijdig bij de excessen van fanatiekelingen ligt.

Enkel middels de taal van de zonde lukt het ons om überhaupt eerlijk over racisme te zijn. We moeten dan toegeven dat racisme een diep moreel kwaad is – een zonde. En evenzeer dat het een manifestatie is van de algemene menselijke aanleg tot het kwaad waar niemand vrij van is. Seculier denken kan dit simpelweg niet benoemen – het zal dit beleefd ontwijken, of het moet de sprong nemen naar gevaarlijk fanatisme. Het zal het probleem niet kunnen articuleren, hoeveel woorden er ook aan worden besteed. Het christendom kan het wel, met dat ene vijfletterwoord.

Blog op WordPress.com.

Omhoog ↑

%d bloggers liken dit: