Liberale islam? Die bestaat al!

Liberaal christendom is een feit. Maar hoe zit het met de liberale islam? Bestaat die en wat voor invloed heeft die beweging? Godsdienstwetenschapper Gé Speelman legt het uit.

Ge SpeelmanGé Speelman is christelijke theoloog en godsdienstwetenschapper. Ze werkt aan de Protestantse Theologische Universiteit en is actief op het terrein van de interreligieuze ontmoeting.

Van tijd tot tijd verschijnen er reacties of publicaties van progressieve moslims die opkomen voor de gelijkwaardigheid van vrouwen en mannen, of die pleiten voor een nieuwe kijk vanuit de islam op homoseksualiteit. Kritische denkers stellen de positie van andersgelovige minderheden in moslimlanden aan de kaak. Ook zijn er serieuze debatten onder moslims over de bijdrage die ze vanuit de islam kunnen leveren aan de moderne seculiere natiestaten waar ze burgers van zijn. Niet langer vanuit een verongelijkte minderheidspositie reagerend, maar kritisch en constructief meedenkend.

Voorbeelden?

  • Amina Wadud en Asma Barlas maakten wereldwijd een discussie onder moslims los met hun grondige studie van koranteksten over vrouwen. Wadud beargumenteert dat, anders dan de traditionele exegese wil, het scheppingsverhaal in de Koran zelf gelijkwaardigheid van vrouwen en mannen impliceert. Barlas herleest de Koran als een anti-patriarchaal geschrift. Haar hermeneutische sleutel is dat God nooit onrecht kan willen, en dus teksten die lijken te zeggen dat mannen vrouwen kunnen onderdrukken zijn op een verkeerde manier uitgelegd.
  • De Franse imam Ludovic –Mohamed Zahed pleit voor acceptatie van homo’ s in de moslimgemeenschap. Hij onderbouwt zijn pleidooi met een andere uitleg van soera 26 in de Koran, waar het verhaal van de profeet Lot en de mannen van Sodom wordt verteld. Volgens Zahed bestond de misdaad van de Sodomieten er niet uit dat zij homoseksuele handelingen verrichtten, maar dat ze vreemdelingen die hun stad bezochten wilden verkrachtten.
  • De Zuid-Afrikaanse anti-apartheidsactivist Farid Esack schreef een indringend boek over de omgang met de religieuze ander. De Koran bepleit gelijkwaardigheid van alle mensen en komt op voor de onderdrukten, volgens hem. Verzen die altijd gelezen werden om de fundamentele minderwaardigheid van niet-moslims te onderstrepen worden door hem gedeconstrueerd.
  • De Soedanees-Amerikaanse jurist Abdullahi an-Na’im vindt dat de Sharia blijvend van belang is als bron van ethisch handelen voor moslims, maar dat een staat nooit de Sharia als grondwet kan nemen. Staten moeten seculier zijn. Hij wil mensenrechten laten gelden als toetssteen voor de ethische voorschriften in de islam.
  • Korangeleerden als de Egyptenaar Nasr Abu Zaid en de Koeweiti-Amerikaanse Khaled Abu al-Fadl bepleiten een manier van interpreteren van de Koran die zich rekenschap geeft van de context waarin de tekst ontstaan is en de context waarin hij door lezers nu gelezen wordt.

Natuurlijk zijn dit enkelingen, en bestaan er heel wat meer benepen lezingen van de islamitische traditie. Toch is het interessant dergelijke nieuwe geluiden te volgen. Mij valt op dat de meerderheid van deze denkers opereert in een internationale context. Ze wonen en werken in het Westen. Mogelijk omdat ze daar meer vrijheid hebben hun ideeën te ontwikkelen, maar een andere factor is dat moslims in een moderne seculiere context eerder na gaan denken over het samengaan van de islamitische traditie en de moderniteit.

Wat is liberaal?
Zijn deze enkelingen ook als ‘liberale moslims’ te typeren, zoals in het debat wel gebeurt?
In de inleiding van het boek Liberaal Christendom schetst Rick Benjamins het profiel van een liberale gelovige:

‘Gevormd door de moderne of postmoderne context probeert de liberale gelovige juist in het hedendaagse perspectief zichzelf te verstaan en te verstaan wat de traditie te zeggen heeft. De liberale gelovige kijkt dus niet vanuit de traditie naar de wereld, maar vanuit de wereld naar de traditie, die dan ook niet als een vanzelfsprekend totaalpakket kan worden overgenomen, maar steeds moet worden gewogen in het licht van moderne opvattingen van mensen met een eigen oordeelsvermogen.’

Het gaat dus als ik het goed begrijp om een bepaalde verhouding tussen de hedendaagse wereld en de religieuze traditie waarin iemand is geboren en getogen.

Religieuze tradities zijn natuurlijk nooit monolithische blokken geweest. Als ik als christen aan een moslim probeer uit te leggen wat ‘de christelijke traditie’ behelst, zal ik een hele klus hebben om de verschillen tussen katholieken, Russisch-Orthodoxen, Afrikaanse leden van een Independent Church, pinkstergelovigen en gereformeerde bonders uit de doeken te doen. En dan gaat het alleen nog maar over hedendaagse christenen. Door de tijd heen zijn veel dingen gedaan en geloofd in dat grote christelijke huis.

Omgekeerd geldt natuurlijk hetzelfde. Moslims kennen een al even diverse traditie. Tussen de bewoners van het huis van het christendom heerst(e) geen eenstemmigheid, maar voortdurend debat en soms strijd. Gezagsdragers probeerden het monopolie op uitleg van de traditie te veroveren. Anderen daagden dat gezag juist uit met ketterse ideeën die soms mainstream werden. Hetzelfde gebeurt in het huis van de islam.

In de moderne tijd
Dan de ‘hedendaagse wereld’. Dat is, vul ik maar even in, de moderne seculiere wereld, waarin de nadruk ligt op de gelijkwaardigheid van alle mensen, de vrijheid om eigen keuzes te maken in het leven en de waardigheid van het individu. Een wereld waarin bijvoorbeeld de rechten van vrouwen en LHBT-ers een groot goed zijn, mensen uit verschillende religieuze tradities vreedzaam als gelijken met elkaar om kunnen gaan, en waarin iedereen evenveel recht van spreken heeft als het gaat om de inrichting van de samenleving.

Dat is de wereld waarin ik ben opgegroeid, en waarin ik me als christen en moderne Nederlandse als een vis in het water in voel. Ik zie natuurlijk verbeterpunten, maar ik zou niet zonder deze basisprincipes kunnen en willen leven. Tegelijk zie ik dat die leefwereld niet de enig denkbare is.

Dat moderne liberale perspectief is natuurlijk niet uit het niets ontstaan. Het heeft een lange geschiedenis in met name West-Europa en de Verenigde Staten waarin filosofische inzichten (Locke, Kant, Hegel) en economische, politieke en maatschappelijke ontwikkelingen maakten dat mensen in deze streken zichzelf en hun tradities op een bepaalde manier gingen begrijpen.

Niet langer stond in de moderniteit de gemeenschap centraal, maar mensen gingen zichzelf zien als individuen die verschillende tradities konden wegen en beoordelen vanuit een buitenstaandersperspectief. Moderniteit houdt in elk geval in dat de vanzelfsprekendheid van tradities en de gezagsdragers die de traditie uitleggen onder druk komt te staan. Dat geldt voor politieke tradities ( waarom zouden we nog langer een koningshuis hebben, dat ons alleen maar geld kost?), maar zeker ook voor religieuze tradities. Moderne mensen eisen de vrijheid op om zelf op onderzoek uit te gaan naar de waarde van hun traditie, en behouden zich het recht voor om met eigen interpretaties te komen.

Desondanks blijft gelden: wie zich een christen wil noemen, plaatst zich binnen een (lange en diverse) traditie waaraan de Bijbel en de persoon en het leven van Jezus Christus onlosmakelijk zijn verbonden. Wat de betekenis is van de Bijbel, hoe de verbinding is tussen wat daarin staat en de ethische voorschriften voor ons leven nu, daarover bestaat diepgaande onenigheid tussen christenen.

Islamitische setting
In de moslimwereld is er op een analoge manier ook een traditie te herkennen die de verschillen overstijgt. Onder die traditie versta ik voor het gemak het centrale belang van de Koran als rechtstreekse openbaring van God aan de mensen en de soenna, het voorbeeldige leven van de profeet Mohammed, zoals neergelegd in de Hadiths, uitspraken van en verhalen over Mohammed die in de eerste eeuwen van de islam verzameld zijn.

Traditie is natuurlijk geen blok beton. Antropoloog Talal Asad beargumenteert helder dat je de islam het best begrijpt als een discursive tradition. Dat wil zeggen als een voortgaand debat waarin de traditie, zoals die wordt uitgelegd in de Koran en de Hadiths, telkens weer in gesprek wordt gebracht met de tijd en plaats waarin moslims deze geschriften serieus nemen.

Koran en soenna zijn en worden op zeer diverse manieren uitgelegd. Er is vanouds veel onenigheid over de vraag welke uitleg het meeste gezag verdient. Maar dát Koran en soenna deel uitmaken van de traditie is onomstreden. Wat verandert is de aard en de rol van gezagsdragers als hoeders van de traditie. Die rol wordt in de moderniteit aangevochten, zowel door salafistische uitleggers, die de traditionele geleerdheid van mullah’s en mufti’s willen vervangen door hun eigen lekenuitleg, als door progressieve moslims die vinden dat iedere gelovige die serieus studie maakt van de traditie recht van spreken heeft.

In gesprek met de traditie
Ik zie in het denken van de progressieve moslims die ik hierboven aanhaalde dat ze allemaal in een intens gesprek zijn met hun traditie. De twee voorvechtsters van vrouwenrechten, Wadud en Barlas doen dat door de Koran opnieuw met frisse blik te lezen, losgekoppeld van de traditionele exegese die vaak stoelde op uitspraken van de profeet Mohammed: Koran zonder soenna als het ware.

Dat geldt ook voor de uitleg van imam Zahed van anti-homoteksten in de Koran. Esack en an-Na’im nemen de soenna wel mee in hun receptie van de traditie, maar komen tot een radicaal andere opvatting dan gebruikelijk over de rol van de sharia binnen die traditie.

In andere woorden: het is in de omgang met de traditie voor deze moslimhervormers niet: anything goes. Het subjectieve oordeel van de lezer dient wel getoetst te blijven aan wat de traditie te bieden heeft.

Niet liberaal
Als ‘liberaal zijn’ betekent dat de ervaring van de moderne enkeling het centrale uitlegprincipe wordt, de hermeneutische sleutel waarmee de traditie getoetst wordt, zullen veel moslim hervormers aarzelen zich ‘liberaal’ te noemen. Dat riekt in hun ogen teveel naar een uitlegkader waarin geredeneerd wordt ‘alsof God niet bestaat’.

In zijn mooie verzameling artikelen over de ruimte die de islamitische traditie biedt, schrijft Mohammed Ajouaou dat hij de islam ziet als een rekkelijk geloof. Dat wil zeggen dat hij het elastiekje dat dat geloof is niet wil breken, maar maximaal oprekken.

Hij wijst erop dat de Koran erg weinig richtlijnen heeft. Dat is geen toeval, maar moet beschouwd worden als ‘(….) goddelijke opzet ten behoeve van (…) de handelingsvrijheid van het individu’.

Ajouaou worstelt met de vraag of het benadrukken van de rekkelijkheid van de islam hem ook tot een ‘liberale’ gelovige maakt. In de ogen van veel geloofsgenoten, hij citeert in dit verband Tariq Ramadan, zijn liberale moslims mensen die niet langer vinden dat de Koran en de soenna een referentie kunnen vormen voor het gedrag van moslims vandaag de dag. De plaats die Koran en soenna voorheen innamen, is opgeëist door de rede en de eigen inzichten van het individu.

In die zin ziet Ajouaou zichzelf niet als liberale gelovige. Hij vindt dat de islamitische traditie een rol mag krijgen in het voortgaande debat over de inrichting van de samenleving. Maar dan wel graag zonder dat daaruit een theocratisch ontwerp volgt. Moslims zijn met andere woorden mensen die zich bewust in de islamitische traditie plaatsen en van daaruit meedoen aan het democratische debat, zonder te verwijzen naar een goddelijk mandaat dat voor iedereen geldig zou moeten zijn.

Diversiteit
De islamitische traditie is rijk en divers genoeg om ruimte te bieden aan hedendaagse moslims die met gezond verstand op een hermeneutische manier hun hedendaagse context eraan willen toetsen. Die kunnen uitkomen bij nieuwe visies op de rol van democratie, vrouwen- of homorechten, mits de traditie wordt ‘gelezen’ als een rekkelijk geloof.

Hebben de progressieve denkers die ik noemde ook aanhang in Nederland? Op beperkte schaal wel, al moet gezegd dat ze meestal slechts bij een kleine groep hoger geschoolden aanslaan.

Veel invloedrijker zijn mensen als Fethullah Gülen, die vanuit een meer traditioneel vroom soort beleving oproept tot openheid naar de religieuze ander, of Tariq Ramadan, die moslims oproept zich voluit te gedragen als burgers van de seculiere Westerse maatschappij, maar dan vanuit een meer orthodoxe lezing van de traditie.

De stem van zulke meer traditionele denkers is ook belangrijk in het debat onder moslims in West-Europa. Zij vormen een belangrijk tegenwicht tegen de stromingen die Nederlandse moslims willen verleiden in de hedendaagse cultuuroorlogen radicale anti-modernistische stellingen te betrekken.

Verder lezen?

  • Amina Wadud, Qurʼan and Woman. Rereading the Sacred Text from a Woman’s Perspective. New York 1999: Oxford University Press
  • Amina Wadud, Inside the Gender Jihad: Women’s reform in Islam. Oxford 2006: Oneworld
  • Asma Barlas, ‘Believing Women’ in Islam. Unreading Patriarchal Interpretations of the Qur’an. Austin 2002: University of Texas Press
  • Ludovic –Mohamed Zahed , Queer Muslim Marriage: Struggle of a gay couple’s true life story towards Inclusivity & Tawheed within Islam. Create Space Independent Publishing Forum 2013
  • Farid Esack, Qur’an, Liberation and Pluralism: An Islamic Perspective of Interreligious Solidarity Against Oppression. Oxford 1999: Oneworld
  • Abdullahi an-Na’im, Islam and the Secular State: Negotiating the Future of Shari’a. Cambridge, MA and London 2009: Harvard University Press
  • Khaled Abou El Fadl, Speaking in God’s Name: Islamic law, Authority and Women. Oxford 2001: Oneworld
  • Khaled Abou El Fadl , Reasoning with God: Reclaiming Shari’ah in the Modern Age. Lanham, Md 2013: Rowman and Littlefield
  • Nasr Abu Zayd, Vernieuwing in het islamitisch denken, Amsterdam 1996/2003: Bulaaq
  • Nasr Abu Zayd, Rethinking the Qur’an: Towards a Humanistic Hermeneutics, Utrecht 2004: Humanistics University Press
  • Mohamed Ajouaou, De Moslim die ik ben. Notities over een rekkelijk geloof. Amsterdam 2006: Bulaaq
  • Mohamed Ajouaou, Wie is moslim? Geloof en secularisatie onder Westerse moslims. Zoetermeer 2014: Meinema

Blog op WordPress.com.

Omhoog ↑

%d bloggers liken dit: