Recensie: ‘Ik bid dus ik ben’

Is het gebed de grondvorm van het geloof? Hoogleraar Bert Hoedemaker schreef er een boek over dat aanvankelijk Gebed zonder einde als titel had. Een recensie van Iemke Epema.

Hoedemaker foto (c)Dick VosDe schrijver

Bert Hoedemaker (1935) was zendingspredikant in Jakarta en hoogleraar theologie, missiologie en oecumenica aan de Rijksuniversiteit Groningen en de Protestantse Theologische Universiteit.

 

 

Drijfveer

Aanleiding voor dit boek was de behoefte terug te kijken op een halve eeuw theologische werkzaamheid. Het ‘moderne’ wereldomvattende zelfvertrouwen van het westerse christendom brokkelde in die tijd langzaam af. Maar de noodzaak om de wereldwijde relevantie van het christelijk geloof te overdenken en te definiëren is alleen maar groter

geworden. Hoedemaker wil zowel recht doen aan de eeuwenoude inhoud van het christelijk geloof als aan de postmoderne problematiek van het traditieverlies.  Aandacht voor de inhoud van het geloof (fides quae creditur) vindt hij net zo belangrijk als die voor de vorm waarin geloof gestalte krijgt in de levens van mensen in hun culturele context (fides qua creditur). De vorm dreigt de inhoud echter steeds meer aan de kant te schuiven. Dit boek is bedoeld als tegenwicht tegen die ontwikkeling en als eerherstel van de christelijke traditie. Het kan gelezen worden als apologie. Een belangrijke onderliggende vraag is hoe het nu zit met (religieuze) waarheid. In de (postmoderne) filosofie is de gedachte losgelaten dat er een vast en onbetwijfelbaar fundament voor kennis zou zijn. Moet het christelijk geloof de aanspraak op universele waarheid nu maar helemaal laten varen? Nee, zegt Hoedemaker en brengt dan de eschatologie in stelling.

Stijl

ikbiddusikben

Ik bid dus ik ben is een boeiend, diepgravend, knap gecomponeerd, evenwichtig en compleet werk. Het is uiterst helder, maar ook zeer compact geschreven. Eigenlijk kun je geen zin  missen. Uitweidingen en concrete voorbeelden ter verduidelijking zijn nauwelijks te vinden. Meer een boek voor theologen (iedere theologiestudent zou het eigenlijk moeten lezen) dan voor geïnteresseerde gemeenteleden, voor wie het al snel te pittig zal zijn. Noten ontbreken, wat de leesbaarheid  vergroot. Op iedere bladzijde proef je het plezier van de schrijver in het zoeken naar goede formuleringen. Er zijn dan ook veel prachtige, trefzekere zinnen in te vinden, bijna aforismen. Ik bleef aan het strepen en het is moeilijk kiezen. Toch een klein voorbeeldje: Via het gebed wordt religieuze verbeelding ‘taal van het leven’ en wordt religieuze traditie persoonlijk toegeëigende leefruimte (p. 65).

Waar het om gaat

Oorspronkelijk had de schrijver het boek de titel Gebed zonder einde willen geven. Uiteindelijk is gekozen voor Ik bid dus ik ben. Het gebed verschijnt hier als de grondvorm voor het geloof. Het is een vorm waarin de fides quae en de fides qua elkaar steeds in evenwicht houden. Wezenlijk is dat het gebed geen tweegesprek is tussen God en de gelovige, maar het karakter heeft van een driegesprek tussen ik, God en wereld. Wanneer een van die drie uit het gezichtsveld verdwijnt, ontspoort het geloof. Zonder einde heeft zowel betrekking op het open karakter als op de volgehouden trouw die dit driegesprek typeert. Echter voordat in het boek het gebed als religieuze praktijk aan de orde komt, zijn er al eerst  twee hoofdstukken aan de verbeelding en de traditie gewijd. Waar verbeelding en traditie algemeen menselijk zijn, is het gebed iets specifiek christelijks. Verbeelding, traditie en gebed vormen samen de dynamiek, de brandstof en de motor van het geloof (p. 16). Eveneens specifiek christelijk -en bovendien sterk protestants- is het perspectief van schuld en verzoening, dat als bepalend wordt gezien voor het zelfverstaan van de biddende mens. Daarin wordt recht gedaan aan de kwetsbaarheid, het aangewezen zijn op elkaar, het menselijk tekort en de sterfelijkheid. Deze wezenlijke aspecten van het menszijn worden door de in de seculiere cultuur vaak dominante ideologie van de autonomie ontkend of verwaarloosd.

Eye-opener

Het eerste hoofdstuk over verbeelding en de manier waarop daarin wetenschap, religie en verbeelding zowel op elkaar betrokken worden als tegen elkaar afgegrensd, vond ik meteen  bijzonder verhelderend. En een echte eye-opener was deze zin over de religieuze verbeelding uit het nawoord: Geloof als ontvangende, dankbare omgang met de werkelijkheid brengt de religieuze verbeelding op gang en produceert dus in zekere zin inhoud (p. 211).

Liberaal-christelijke relevantie

In dat nawoord plaatst Hoedemaker zijn boek zelf nadrukkelijk in de traditie van de moderne en liberale theologie. Hij zegt daarover: Voor liberale theologie is ‘geloof’ een verlengstuk, een radicalisering en een verdieping van datgene waar de menselijke geest uit zichzelf al mee bezig is (p. 211). Wat mij betreft een hele treffende typering van de grondhouding van de liberale theologie. Het geloof wordt nadrukkelijk niet benaderd als bovennatuurlijke openbaring, waarvan de waarheid voor eens en altijd vaststaat en eigenlijk boven iedere discussie verheven is. Tegelijkertijd stelt Hoedemaker dat het liberale (of ‘vrijzinnige’) en orthodoxe denken elkaar nodig hebben om niet in hun eigen valkuilen te vallen. Als valkuil van de vrijzinnigheid noemt hij een tot niets verplichtende algemeen-humanistische spiritualiteit, die de harde kernen van de christelijke tradtie oplost in een dunne saus van menselijke welwillendheid (p. 212). De valkuil van de orthodoxie is  dan weer het vasthouden aan een quasi-wetenschappelijk idee van waarheid, dat de toegang tot de eigen geloofsuitspraken in de weg zit. Wat in beide evenzeer op het spel staat is de levende verbinding met de inhoud van de christelijke traditie. Dit boek is een actueel, persoonlijk en overtuigend getuigenis van die levende verbinding.

Ik bid dus ik ben, Bert Hoedemaker
Uitgeverij Skandalon

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Blog op WordPress.com.

Omhoog ↑

%d bloggers liken dit: