Anders leven. Het filosofisch potentieel van Paulus

Liberaal christendom besteedt in een drieluik aandacht aan de ‘comeback van Paulus’.
Decennialang werd hij in liberale kringen gezien als de grondlegger van een leerstellig christendom dat de boodschap van Jezus vervormde. Maar nu is er juist veel positieve waardering, bijvoorbeeld uit de hoek van filosofen.

_MG_2122 (1)(c) foto: Kelley van Evert

Gert-Jan van der Heiden is hoogleraar metafysica aan de Radboud Universiteit te Nijmegen. Hij publiceerde recent Het uitschot en de geest waarin de impact van Paulus’ brieven op de hedendaagse filosofie wordt geanalyseerd.

Lees hier het artikel als PDF

Anders leven. Het filosofisch potentieel van Paulus

De apostel Paulus staat sinds het midden van de jaren negentig hoog op de agenda van diverse filosofen. Deze wijsgerige aandacht voor Paulus is geïnitieerd door denkers als Alain Badiou, Giorgio Agamben en Slavoj Žižek, die in kritisch gesprek met wat denkers als Friedrich Nietzsche, Martin Heidegger en Jakob Taubes eerder over Paulus schreven, een maatschappijkritische Paulus ontdekken.

Met die ontdekking van Paulus laten deze denkers zien wat volgens hen de waarde van het christendom is in:

  1. sociale vraagstukken rondom identiteitspolitiek en uitsluitingsmechanismen
  2. de politieke zoektocht naar een alternatief voor het kapitalistische, neoliberale economische model
  3. ethische vragen naar de ware levenskunst en het menselijke (on)vermogen om een leven te committeren aan een goede, rechtvaardige zaak.

Paulus is voor deze drie denkers, Badiou, Agamben en Žižek, bepaald geen gelegenheidsauteur. Zij vinden in zijn brieven motieven die aansluiten bij het hart van hun eigen filosofische project: Paulus wordt gezien als de geestelijke en historische vader van Badious en Žižeks universalisme en van Agambens messianisme.

Eigen denken

Filosofen zijn geen nieuwtestamentici en hun interesse is niet in de eerste plaats om bij te dragen aan het historische onderzoek naar Paulus. Zij mobiliseren Paulus’ brieven voor hun eigen denken. Dat kan de historicus en de nieuwtestamenticus natuurlijk de wenkbrauwen doen fronsen, maar levert ook een interessante vraag op: hoe komt het eigenlijk dat zij deze brieven – of liever gezegd: delen uit deze brieven – weten te mobiliseren voor hun kritische analyses van de maatschappij waarin wij vandaag de dag leven? Waar vinden zij het revolutionaire, filosofische potentieel van die brieven?

Deze denkers, die zichzelf als seculier begrijpen, zijn niet zozeer geïnteresseerd in de theologische vraag naar de verzoening, maar wel in de vraag naar de noodzaak en de mogelijkheid van rechtvaardigheid. Al geven zij hun eigen interpretatie van de verhouding tussen geloof, werken en wet zoals die naar voren komt in de Romeinenbrief, toch lijkt hun basisoriëntatie te zijn ontleend aan 1 Korintiërs en in het bijzonder aan Paulus’ formule tou kosmou, dat als ‘van de wereld’ of ‘in de ogen van de wereld’ wordt vertaald. Met deze formule introduceert Paulus een spanning tussen het leven dat wordt gepropageerd in de ‘wereld’ enerzijds en het leven dat hij aantreft in zijn eigen bestaan en dat van zijn gemeenteleden anderzijds. Door een verschil met de gangbare manier van leven (‘de wereld’) te introduceren, kan hij een appel doen om op een andere manier te leven.

Waardenconflict

Daarmee doet Paulus iets wat gebruikelijk is voor de filosofische scholen uit zijn tijd: elk van de scholen wilde haar leden immers een andere, goede manier van leven aanleren. Hij doet dit door sterk in te zetten op het waardenconflict dat hij met de wereld ervaart. Terwijl de wereld alleen dat wat rijk, sterk, slim en machtig is waardeert, blijkt Paulus bij zichzelf en het gros van de gemeenteleden te Korinthe slechts het tegendeel daarvan aan te treffen: armoede, zwakheid, geen geleerdheid en een gebrek aan politiek macht. Het kan dan ook niet anders, aldus Paulus in 1 Kor. 1:26-28, dat hij en zijn gemeenteleden niets zijn in de ogen van de wereld.

Nietzsche

Van Nietzsche hebben de filosofen geleerd dat het Platonisme en Paulus’ christendom als ‘Platonisme voor het volk’ zou staan voor het minachten van de wereld waarin we leven en voor het geloven en affirmeren van de illusies van een hiernamaals en een opstanding. Strikt genomen, zo merken de filosofen op, zegt Paulus echter wat anders. Hij zegt niet dat hij en zijn gemeente de wereld niet(s) achten. Het omgekeerde is eerder het geval: zij zijn niets in de ogen van de wereld, zij mogen er van de wereld eigenlijk niet zijn en aan hen wordt geen plaats gegeven of waardigheid verleend. Daarmee staat ‘wereld’, in de interpretatie van Badiou, Agamben en Žižek, voor een neiging die er in een samenleving toe kan leiden individuen of groepen tot niets en louter nietswaardigheid te reduceren.

Het is dan ook niet verwonderlijk dat elk van deze filosofen 1 Kor. 4:13 citeert, waar we het hoogtepunt – of dieptepunt – van Paulus’ identificatie met wat niets (waard) is vinden: hij noemt zichzelf ‘het uitschot van de wereld’.

Uitschot

Deze identificatie met het uitschot is belangrijk omdat deze laat zien waarom een verandering van de wereld – een verlossing – urgent is: de wereld, de samenleving, heeft een bepaalde orde, maar in die orde wordt er geen ruimte geboden aan het uitschot. In de metafysische termen die Paulus zelf gebruikt in 1 Kor. 1:28, kunnen we de crisis waarin de wereld zich bevindt als volgt formuleren: ze houdt dat wat iets is – de arme, zwakke, en machteloze – voor niets, waarvoor in deze wereld geen plaats gemaakt hoeft te worden. Tegenover deze ‘wereldse’ beweging, staat de beweging van Paulus’ God. Deze God staat voor het beginsel dat de wereldse reductie doorkruist en een totaal andere mogelijkheid en richting initieert: God verkiest wat in de ogen van de wereld niets is en roept het niet-zijnde tot bestaan (Rom. 4:17).

Dat hier verwezen wordt naar God is ook voor de seculiere denkers van belang. God staat hier namelijk voor het beginsel van transformatie. De wereld heeft vanuit zichzelf geen vermogen om de verandering te voltrekken waar haar crisis om schreeuwt. Er kan dus geen sprake zijn van een gemakkelijke verandering, die de oude verhoudingen op een gewijzigde manier toch in stand houdt. Er moet een werkelijk nieuw begin worden gemaakt waarmee de logica van de wereld kan worden overwonnen.

Geest

Dit begin(sel) vinden de filosofen onder de noemer van pneuma of geest terug in Paulus’ brieven. Geest staat voor hetgeen in de bestaande orde van de wereld inbreken kan, niet om de wereld te vernietigen, maar om deze fundamenteel te veranderen. Geest is daarmee het spiegelbegrip van uitschot. Waar het uitschot om verandering roept, staat de geest voor het levendmakende, voor het nieuwe begin waardoor het uitschot niet langer buitengesloten wordt, maar een eigen zijnsstatus en -waarde krijgt en waardoor hetgeen niets is weer in tel komt.

Voor Badiou, Agamben en Žižek vormt dit ook het hart van betekenis van de tegenstelling tussen leven en dood die Paulus in zijn brieven introduceert. De opstanding waarover Paulus spreekt moet niet worden begrepen in de zin die Nietzsche eraan verleende, namelijk als de negatie van de wereld waarin we leven ten bate van een illusoir (niet-)bestaan. Opstanding staat daarentegen voor een geïntensiveerd leven, hier en nu. Het doodse leven dat de orde van de wereld en de daarin uitgedragen waarden volgt, plaatst Paulus tegenover het geïntensiveerde leven, het leven dat werkelijk de moeite waard is omdat het in dienst leeft van de rechtvaardigheid.

Rechtvaardigheid

Anders dan Nietzsche, reageren Badiou, Agamben en Žižek dus niet allergisch op Paulus’ zelfidentificatie met het uitschot. Zij benadrukken integendeel dat 1 Korintiërs daarbij, al is het nog in een wat formele zin, tevens een duidelijke aanwijzing geeft in welke richting die rechtvaardigheid te zoeken, namelijk in de voorkeur voor het uitschot, in het stem geven aan de stemlozen en de emancipatie van hen die geen volwaardige plaats toebedeeld krijgen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Blog op WordPress.com.

Omhoog ↑

%d bloggers liken dit: