De hemel wagen

Terugkeren naar een naïef beeld over de hemel kan niet meer, zo stelt Aart Mak. Toch is het wel goed om het beeld van de hemel overeind te houden als tegenwicht tegen een al te materialistisch leven.

Aart_Mak-mei2018_RAP_Fotografie-facebooksize-018

Aart Mak (1953) heeft, na jaren vooral via Radio Bloemendaal gewerkt te hebben, sinds 1 oktober 2018 met zijn stichting Kerk Zonder Grenzen andere manieren gekozen om mensen buiten de organisatie kerk te bereiken.

 

Alke pleit ervoor het verder lege begrip hemel toch te laten bestaan. De hemel is dan niet een woord waar werkelijkheid aan beantwoordt (dat kan niet, we zijn de naïviteit voorbij), maar een woord dat staat voor een noodzakelijke denkoefening. En dan noemt zij verspreid over haar prima artikel een aantal voordelen van deze denkoefening: het handhaven van het woord ‘hemel’ helpt om aan onszelf voorbij te denken; mensen hebben het onvoorstelbare nodig; het is goed voor mensen om verbonden te zijn, zeker als het individualisme hoogtij viert; bij de hemel als noodzaak voor verbinding mag ook het woord ‘circulair’ vallen als aanduiding dat nooit iets verloren gaat.

Naïeve beelden

Lastige materie. Hoe postmodern en deconstruerend we ook zijn, we worden als theologen intussen wel omgeven door bijbelverhalen, door een eeuwenoude christelijke traditie, door liturgische taal, door talloze kunstuitingen en door een nog steeds fors aanwezig volksgeloof waarin de aarde niet los wordt gezien van een hemel en de dood niet het laatste is wat een mens meemaakt. Ik wil voor mijn seculiere tijdgenoten iets zeggen over wat we terecht zijn kwijtgeraakt als het om de hemel gaat, en eindigen met mijn denkoefening over de hemel die ik bedoel als een aanvulling op al het goede dat Alke meegeeft.

Er zijn minstens zes redenen dat we niet terug kunnen naar het oude, naïeve idee van een hemel

  1. Wat wij nu weten over de onherbergzame, uitdijende ruimte die wij heelal noemen, versterkt in elk geval het gevoel van de nietigheid van het zonnestelsel waar de aarde deel van uitmaakt en de toevalligheid waarmee op deze planeet leven is ontstaan. Wie dat wil combineren met de oude voorstellingswereld waarin God boven alles troont, spreekt onmogelijke beeldtaal.
  2. De oude ordening met een almachtige god is finaal kapot gebroken op de collectieve ervaring van oorlogen, massamoorden en collectieve wreedheid. Dat al die doden dan naar een hemel gaan waar ze worden opgevangen door een god die blijkbaar niet almachtig was, maakt de hemel bijna net zo onvoorstelbaar als de bewoner van die hemel.
  3. Bij die verloren gegane beelden van ‘god en mens’ en ‘hemel en aarde’ hoort ook het beeld van de mens als een marionet. Dat idee dat je denkt dat dit het leven is maar dat je eigenlijk rondloopt in een bedacht scenario en dat niets wat je overkomt toeval is, wordt in de The Truman Show, een film uit 1998, prachtig verbeeld. Een mens wil dus geen marionet zijn.
  4. De theologen uit de eerste eeuwen gebruikten het neoplatonisme om uit te leggen dat de hemel bestaat en dat een mens daar naartoe onderweg is. Dat idee is totaal uit beeld geraakt. De mens is wel onderweg maar eerder als de ontdekkingsreiziger in tijd en ruimte (via de telescoop en de microscoop).
  5. Over de hel op aarde weten we inmiddels genoeg om de mogelijkheid van een hel naast de hemel nog te aanvaarden. De hemel bleef verweesd achter en werd vergeten.
  6. Het idee dat je door goed te doen in de hemel komt, getuigt van een beloning- en straf-denken waar we met denken over pedagogie en strafrecht allang aan voorbij zijn. Ook daarmee is de hemel als het ultieme beloningsparadijs uit onze gedachten verdwenen.

Dan nu mijn denkoefening.

Ik noemde eerder al een film. Wat mij al jaren opvalt, is hoe in die door miljoenen, zo niet miljarden mensen gedeelde beeldtaal, het voorkomen van een parallelwereld niet ongebruikelijk is. Ik noem de beroemde trilogie van de Matrix, de 8-delige serie Harry Potter en alle films die verbeelden dat er verbinding is tussen toekomst en heden en zelfs ook tussen doden en levenden (bijvoorbeeld de Sixth Sense). Vergelijkbaar is het spelen met de tijd zoals in Back to the Future en vele andere films. Wat dus ooit in liturgie en kunst werd gedaan, gaat op seculiere wijze door: het verbeelden van het onmogelijke. En het wordt niet als onmogelijk ervaren.

Moederreligie

Ik zet mijn denkoefening nog even door. In gesprekken met seculiere mensen over een dode en vaak ook over de dood, stuit ik vaak op het idee dat een mens die dood is weer terugkeert naar de natuur en daarmee weer één wordt met een kenbaar maar ook geheimzinnig geheel. Dit vind ik interessant. De natuur blijkt nogal eens als een moederreligie te functioneren, in de zin dat er sprake is van herkomst, bestemming, overgave en opgeven van de individualiteit. Nog eens: ook hier werken de oude mechanismen die mensen helpen betekenis te geven aan hun leven door dat leven in een groter verband te zien.

Illusie?

Tenslotte wil ik wijzen op de oude en nog steeds actuele levenskunst om het innerlijk te trainen steeds weer afstand te doen van elke illusie. Ik bedoel de kunst om je elke keer weer los te maken van elke verbeelding. Denk hierbij ook aan hoe de diepzinnige mysticus Meister Eckhart aanraadt om god te bidden ons van god te bevrijden. In dat denken is de hemel juist een beeld dat je afleidt om de reis naar binnen te gaan. Wij zijn niet wat wij denken te zijn. Wie we dan wel zijn, is een opgave. In dit denken is de dood niet een illusie maar het einde van de illusie die wij het leven noemen. Ik geef toe, hier rollen de gedachten al gauw over elkaar heen, het doet toch ook weer denken aan Plato die het had over schijn en werkelijkheid, en het draagt alle elementen van een hemelgeloof, zij het dat het nu over een innerlijk universum gaat.

Hemel als tegenwicht

Waar het mij om gaat, zijn twee zaken. Allereerst bepleit ik om het begrip hemel te blijven gebruiken als tegenwicht tegen een aards denken, zeker als dat al te materialistisch (in filosofische zin) wordt. Het is de ruimte tegenover de benauwdheid, de mogelijkheid tegenover de ijzeren wetten, de vrijheid tegenover welke dictatuur ook. Deze hemel ligt dicht tegen het begrip Koninkrijk aan zoals Jezus dat meermalen hanteert. Wie niet meer droomt, heeft geen leven. De hemel is dan een fantasierijk maar in potentie reëel medicijn tegen de onverschilligheid, het cynisme en de dodelijke haat van mensen jegens elkaar en alles wat leeft.

En dan tenslotte is de hemel ook te allen tijde een nodig en hopelijk speels antwoord op de eeuwige vraag waar onze doden zijn. Ik beschouw dit als de enige legitieme vorm van wishful thinking waarbij je met de huidige tijdgeest achter je hetzelfde doet als wat mensen vroeger deden: in beeldtaal uitdrukking geven aan een liefde die zo groot is dat zij wel eeuwig moet zijn. Dat laatste proef ik in een treffende en bijna Johanneïsche opmerking die iemand maakt over de hemel. In zijn boek Het leven na de dood beschrijft de auteur, Norman Vincent Peale, hoe hij ervan overtuigd is geraakt dat wij onze dierbaren niet hebben verloren en zij evenmin ons. En dan schrijft hij: ‘Wij bevinden ons samen in een voortdurende en eeuwige onsterfelijkheid. We hoeven niet te wachten tot we sterven om onsterfelijkheid te bereiken. De voorwaarden voor onsterfelijkheid zijn diep verankerd in het menselijk leven. Wij bestaan niet uit vlees en bloed. Het lichaam is slechts een werktuig dat u en ik een tijdlang gebruiken.’

2 gedachten over “De hemel wagen

Voeg uw reactie toe

  1. Bedankt Aart!
    Een hele mooie duiding van de hemel, waar ik wel verder mee kan…
    Maar die laatste zin kan ik dan weer moeilijk plaatsen; komt dan toch wel weer erg platoons over. ‘Mijn lichaam is slechts een werktuig…’
    Nou ja…dan denk ik: heb ik Aart wel goed begrepen?

    Like

  2. Misschien bestaan we uit lichaam, geest en ziel. Als je overleden bent, dus over het lijden heen, blijft je geest en ziel over. Want kun je nog wat met een dood kijf?

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Blog op WordPress.com.

Omhoog ↑

%d bloggers liken dit: