Israël en een onverstoorbare theologie?

Volgens Anne Marijke Spijkerboer hebben we geen keuze tussen wel of niet aandacht voor Israël in kerk en theologie. Zo autonoom zijn we niet.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
Anne Marijke Spijkerboer bekleedt de postacademiale Leergang Kunst en Theologie

Het jodendom is in al zijn fasen en facetten enkele decennia in kerkelijke kringen nogal in de mode geweest. Leerhuizen bloeiden overal, werk van Chagall werd gebruikt om net verschenen boeken te tooien en sommigen vonden zelfs dat je het Nieuwe Testament ook wel ongelezen kon laten.

Toen de staat Israël vóór de zesdaagse oorlog van juni 1967 nog het imago had van een kwetsbaar en bedreigd land stond een groot deel van Nederland achter Israël. Op het Amsterdamse openbare gymnasium waar ik net op school zat deelde een Joodse klasgenoot plakpapieren uit met ‘Wij staan achter Israël’. Die kleefden we moeiteloos op onze schooltassen.

Dat de leerhuizen al lang tanende zijn is duidelijk en ook dat er door kritisch Israëlisch onderzoek een herschrijving van de Israëlische geschiedenis rond de Palestijnse kwestie is gekomen. En of we ook zonder het Nieuwe Testament kunnen? Sommigen zullen daar zeker  toe in staat zijn – zelf kan ik me niet voorstellen dat ik die hele wereld van teksten waarmee ik vertrouwd ben, waar ik in en uit leef zomaar uit mijn ziel zou kunnen gummen.

Niet autonoom

Toch gaat het me in het artikel van Jan Offringa om geen van deze dingen. Eerder schrik ik van een laag onder zijn liberale visie. Ik heb een poos moeten broeden voor ik begreep wat me erin stoorde. De toon van zijn betoog is alsof we een keuze hebben tussen wel of niet aandacht voor Israël in kerk en theologie. Die keuze is er niet. We zijn niet zo autonoom als we graag zouden willen zijn.

Je kunt in je gezin van herkomst niet je vader en je moeder afschaffen, ook je broers en zus niet. Je kunt besluiten met ze te breken, ze niet meer op te zoeken en ze uit je whatsapp-bestand te wissen, maar je kunt je geschiedenis niet ongedaan maken. Israël is de voor-familie van de kerk, en hoeveel last je daarvan ook kunt hebben, je kunt het maar beter onder ogen zien.

Wat me ten diepste verontrust in Offringa’s woorden is de onverstoorbaarheid, het verondersteld autonome en – ik  gruw van mijn eigen woorden – de zelfvoldaanheid. Het is de toon van de maakbaarheid – ook de theologie is kennelijk maakbaar in handen van ons soort liberale mensen.

Levinas

In mijn studiejaren ben ik onder de indruk geraakt van Levinas. Hij leerde me zien hoezeer je als mens niet je eigen leven in de hand hebt en hoezeer je verstoord en gestoord kunt raken door het gelaat van de a/Ander. In het “Ich und Du” van Buber leerde ik de gelijkwaardigheid tussen de gesprekspartners en hoe zo een theologie kon ontstaan die permanent in beweging is. Niet één persoon heeft in de theologie het laatste woord, maar het voortgaande gezamenlijke zoeken.

Levinas ging veel verder en bleef veel sterker met een vishaak in mijn leven hangen. Bij hem geen gelijkwaardigheid tussen het ik en de a/Ander. De a/Ander is de ongenaakbaar lijdende die je, ook als je er in het geheel geen zin in hebt en de tijd je ontbreekt, stoort in je tevreden gangetje. Dit verstoord raken door degenen die lijden, mij leek en lijkt het nog steeds de kern van geloof en theologie. Persoonlijk hou ik graag de controle over mijn leven.

Verstoord raken

Verstoord raken in mijn dagelijkse gang vind ik niet leuk. Bedelaars die ik geld moet geven, filmpjes van huilende kinderen in oorlogsgebieden – ik kom er liever niet mee in aanraking, maar tegelijk weet ik dat ik het moet zien en dat het leed van de a/Ander me steeds opnieuw ingepeperd moet worden.

Het jodendom (of het theologische Israël, welke term je ook noemt, je zit er altijd gedeeltelijk naast) is de grote a/Ander, de verstoorder van het geloof en de theologie. In de gemeente waar ik het laatst werkte kreeg ik verschillende malen de vriendelijke raad om niet te veel over Kerk en Israël te beginnen: ‘Daar komt altijd ruzie van’. Israël (niet de staat, maar het theologische Israël) steekt een spaak in het wiel van de kerkelijke en theologische zelfvoldaanheid.

Het boek ‘Liberaal Christendom’ van 2016 bood wat mij betreft een divers opgezette visie op wat er theologisch mogelijk is in het midden van kerkelijk Nederland. Het meest interessante leek me dat er een – door postmoderne theologie geïnspireerde – visie uitgewerkt werd op de a/Ander. Wat me verbaasde was dat de a/Ander die we als kerk al zo dichtbij hebben – Jodendom, Israël – niet genoemd werd.

Het thema leek vooral te spelen rond de grote al of niet dreigende influx van vluchtelingen en asielzoekers. Juist voor dat thema is de a/Ander degene die je ook theologisch tot irritant worden toe aan je jurk of jasje trekt. Dat Israël onze oudere broer (of zus) is met wie je je altijd te verhouden hebt is geen vrije keuze, maar hoort bij je identiteit.

Niemand is de baas over haar eigen identiteit. Je zult je ook als kerk moeten verhouden met de context waarin je ontstaan bent. En wanneer je als theoloog deze gegevenheid aanvaard hebt (omdat er geen keuze is), dan blijkt er vervolgens een spannende zoektocht voor je te liggen naar deze Joodse wortels, iets wat Offringa zelf ook ziet.

Nee, een aparte Israël-theologie hoeft helemaal niet. Het gaat om de onderstroom: het bewustzijn dat Oude Testament, jodendom, de a/Ander er al waren voordat wij konden bedenken wat we zelf met een theologie willen. Dat de verbondenheid met Israël vooraan in de kerkorde staat betekent voor mij dat we geen door ons zelf maakbare theologie hebben, dat we in de kerk niet autonoom zijn. Israël, het jodendom, het oude Testament, ze zijn er en ruïneren onze zelfvoldaanheid.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Blog op WordPress.com.

Omhoog ↑

%d bloggers liken dit: