Levenseinde: tussen autonomie en afhankelijkheid

Is het verlies van autonomie een belangrijke reden om te kiezen voor de dood? Of verliezen we dan iets uit het oog? Wouter Slob mengt zich in de moeilijke discussie rondom het gekozen levenseinde.

wouter slob
Wouter Slob is bijzonder hoogleraar protestantse theologie aan de Rijksuniversiteit Groningen en daarnaast als predikant verbonden aan de protestantse gemeente Anloo-Zuidlaren.
Wouter heeft dit bericht geschreven in samenspraak met Yvonne Hiemstra (geestelijk verzorger) en Sytze Ypma (predikant)

 

Verontwaardigd maar breekbaar kwam hij na een lezing naar voren. Zo teer was zijn bezwaar dat hij het niet publiekelijk had willen zeggen. De suggestie die bij een vraag uit de zaal was gerezen dat een dodelijke ziekte niet alleen leed, maar ook het kwaad vertegenwoordigde, wilde hij met klem weerspreken. ‘Ik heb mijn vrouw door een afgrijselijke ziekte jong moeten verliezen,’ zei hij, ‘leed was het zeker, maar kwaad zeker niet. Het was de mooiste tijd van ons leven.’

Van wie is mijn leven?
In pastoraal verband komt de vraag naar een gewenst levenseinde geregeld aan de orde. Voor predikanten en geestelijk werkers is het niet zomaar een academische kwestie, maar gaat het om vragen die concreet op hun weg komen, en waar we niet zelden een rol in te spelen hebben. We spreken mensen die een actieve levensbeëindiging overwegen. We zien de worstelingen die mensen hebben; zowel in ziekte en pijn als bij uitzichtloosheid. We worden geconsulteerd over de vraag of een levensbeëindiging geoorloofd is. We staan mensen bij als de keuze is gemaakt en zijn soms aanwezig wanneer het zover is.

In de discussie rond levensbeëindiging wordt dikwijls een scherp onderscheid gemaakt tussen vragen rond euthanasie en voltooid leven. Tussen beide discussies bestaan natuurlijk belangrijke, vooral medisch-juridische, verschillen. Maar er is een onderliggende gemeenschappelijke vraag: van wie is ons leven, mag je er zelf over beschikken en het eventueel (laten) beëindigen?
Die vraag laat zich niet makkelijk eenduidig beantwoorden. Niet met een ongekwalificeerd beroep op de ‘heiligheid van het leven’ noch met een empathisch antwoord dat ieder mens persoonlijk verantwoordelijk is voor het eigen leven.

U doet er heus wel toe!
Een absolute waardering voor de heiligheid van het leven gaat voorbij aan een ervaren betekenisloosheid die mede het resultaat kan zijn van succesvolle medische zorg. We grijpen niet alleen in bij het sterven, maar ook bij het in leven houden van mensen die ‘van nature’ al veel eerder zouden zijn overleden. De dood is niet de vijand van het leven, maar de horizon en maakt er daarom deel van uit. Zowel het weghouden als het verwelkomen van de dood zijn daarmee beide opties die serieus moeten worden genomen. En dat beperkt zich niet tot zieken en eenzamen.

Na het euthanasiedebat komt de discussie rond het voltooide leven niet uit de lucht vallen. Als de vraag naar verder leven van een keuzemogelijkheid wordt voorzien, waarom dan alleen bij ernstig zieken? Ook mensen die volop omgeven worden door liefdevolle en warme aandacht, en die niet ondragelijk lijden, kunnen het leven als voltooid ervaren. Daar kunnen allerlei redenen voor zijn: diepe existentiële eenzaamheid, gevoel van overbodigheid, communicatieverlies, moeheid, angst voor afhankelijkheid, etc. etc.

Al deze redenen laten zich samenvatten in een breed opgevat begrip van autonomieverlies. De individuele mens wiens rol in de wereld steeds minder wordt en die meent er niet meer toe te doen. Een theologie die het tegendeel blijft beweren en met de heiligheid van leven schermt, laat mensen met deze ervaring in de kou staan en ontzegt hen de troost van het geloof. Een theologie die dat bepleit roept de verdenking over zich af meer om zichzelf te denken dan om de liefde van Christus waar te maken. Door zo’n theologie laten weinigen zich nog gezeggen.

Ik beslis zelf
In de huidige discussie rond het zelfgekozen levenseinde speelt het begrip autonomie niet voor niets een centrale rol. Toch staat een ongekwalificeerde autonomie ver af van de concrete praktijk. In het huidige debat kan het begrip nog wel eens eigenmachtige trekken krijgen (‘ik en ik alleen beslis over mijn leven’), maar in de praktijk worden nabijen gewoonlijk gelukkig betrokken. In een wederzijds proces van afsluiten en loslaten kan dan het moment komen om het leven waardig en gedragen te beëindigen.

Als de beslissing strikt ‘autonoom’ wordt genomen, kan dat een vlucht naar voren kan betekenen, mogelijk ingegeven door de angst dat geliefden de gevraagde nabijheid niet zullen kunnen of willen geven. In zo’n geval is de waardigheid pijnlijk afwezig, en lijkt de goede dood vooral een grote eenzaamheid te betekenen.

Pastorale bijstand is er daarom vooral op gericht om het onderlinge gesprek tot stand te brengen en te verdiepen; niet zelden indrukwekkende gesprekken die deel mogen zijn van de kunst van het sterven. Dan gaat het niet in de eerste plaats om autonomie in eigenmachtige zin, maar om doorleefde verantwoordelijkheid voor elkaar. Ook in het loslaten.

Heeft geloof nog wat te melden?
Iedere pastorale verantwoordelijkheid vereist oog voor vragen rond het leven, zeker ook waar de zinvolheid daarvan niet wordt ervaren. Altijd moet er dan ruimte worden geboden, en zou het er niet om moeten gaan de eigen opvattingen van de pastor normatief aan anderen op te dringen. Het lijkt zo vanzelfsprekend dat het nauwelijks bepleit zou hoeven te worden. Toch blijkt juist in de discussie rond levensbeëindiging een strakke kerkelijke leer in zowel positieve als negatieve zin een flink obstakel te zijn.

Enerzijds wordt de kerkelijke leer niet zelden boven de pastorale empathie geplaatst, anderzijds lijkt er voor een theologische inbreng in het debat weinig ruimte meer te zijn, want te zeer herinnert het ons aan kerkelijke bevoogding. Toch is er reden om in deze discussie aandacht te vragen voor een specifiek theologisch, christelijk aspect aan het gewenste levenseinde.

Niet zelden speelt de angst voor autonomieverlies en een gevreesde aftakeling daarbij een rol. Het lijden, met andere woorden, wordt vooral negatief gekwalificeerd en als paradigmatisch kwaad gezien. Daar is vanuit de pastorale praktijk, maar ook vanuit de theologie, wel wat meer en wel wat anders over te zeggen. Op het riskante af, want aandacht hiervoor vragen lijkt al snel op een masochistische verheerlijking van het lijden. Maar het gaat eerder om de doordenking van een mensbeeld, waarbij kwetsbaarheid en relationele, wederzijdse verantwoordelijkheid voorop staat.

De lijdensweg
Scherp komt de rol van het lijden in beeld rond het sterven van Christus. Anders dan vaak gedacht, kan het daarbij niet gaan om een soevereine godheid die in een eigenmachtige autonomie het heilswerk voltrekt. Het lijden en sterven van Christus zou een toneelstuk worden waarvan de goede afloop tevoren al zeker zou zijn; een tijdelijk ongemak dat in het licht van de eeuwigheid nauwelijks van betekenis is.

‘Doodsbang’ is Jezus echter volgens Johannes (12: 27). Het lijden en de angst zijn volkomen reëel en kunnen niet onder de mat van de goddelijke almacht worden weggeveegd. Integendeel, juist in het ‘ontledigend’ afleggen van de almacht heeft Christus deel aan de goddelijkheid (cf Fil. 2). Niet Gods overmacht, maar zijn kwetsbaarheid komt dan in beeld. En die is het tegendeel van eigenmachtigheid, omdat kwetsbaarheid altijd door anderen moet worden gekoesterd en dus nooit aan zichzelf genoeg heeft. Is het niet de essentie van liefde, dat een ander zich over je ontfermt, en je dus afhankelijk wordt? Essentieel bij ouderliefde voor pasgeborenen, en ook weer in de aftakeling van het leven.

De bevestiging van het leven
In de discussie rond de levensbeëindiging wordt het complex van verlies aan autonomie, angst voor lijden en weerstand tegen afhankelijkheid niet zelden als reden gezien om het leven niet langer dragelijk te achten. Begrijpelijk genoeg, natuurlijk: ‘doodsbang’ is het om van te worden.

Maar in de toenemende afhankelijkheid mag ook de ervaring liggen dat een ander jou de moeite waard vindt om voor te zorgen. En daarin kan de bevestiging van de waarde van iemands leven liggen. Dat vereist overgave en vraagt toewijding, en legt daarmee de nadruk op investering in relaties. Iets wat met het autonomie-ideaal wellicht te veel op de achtergrond is geraakt.

Het einde van het leven gaat niet zomaar van een leien dakje. Het zou niet veel voorstellen als er niet gehuild, gewanhoopt en gerouwd zou worden. In het verdriet toont zich daarmee de diepgang van het leven en de betekenis van het leven die verder mag gaan dan de biologische strijd. Zodanig zelfs, dat een aftakelings- en stervensproces fluisterend ‘de mooiste tijd van ons leven’ kan worden genoemd.

Een gedachte over “Levenseinde: tussen autonomie en afhankelijkheid

Voeg uw reactie toe

  1. Een mooi en zoekend artikel waarin de thematiek betrokken en pastoraal wordt benaderd. Terecht dat de discussie rondom voltooid leven in een breder perspectief wordt gezet, ook bij pastoranten wordt dat onderscheid nauwelijks meer gemaakt. Beide thema’s lopen voor het beleven van mensen vaak in elkaar over.
    Ik mis nog wel een paar aspecten die in het doordenken hiervan ook een rol spelen. Ik denk met name aan het leren omgaan met onvolkomenheden en teleurstellingen. Ook dat heeft te maken met het groeien als mens. Daarnaast is deze hele thematiek de keerzijde van een cultuur waarin het accent op jeugdigheid, nuttigheid en vitaliteit ligt. Onze cultuur kent haast een gehalveerd mensbeeld, waarin de helft van opgang, groei en bloei volop telt, maar de kant van ziekte, veroudering, aftakeling en dood veel minder in beeld is. Toch is het mijn ervaring in mijn werk in kerk en zorginstelling dat juist in die helft van het leven mensen tot verdere groei kunnen komen.
    Dit alles wil niet zeggen dat de wens tot het sterven moet worden bestreden c.q. verhinderd. Dat is niet wat ik bedoel. Essentieel in de ontmoeting is dat de emoties en de beleving van de ander niet wordt afgewezen maar ten volle wordt gerespecteerd. Daarbij is het voor mij overduidelijk dat euthanasie in veel gevallen een daad van barmhartigheid is.

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Blog op WordPress.com.

Omhoog ↑

%d bloggers liken dit: